پزشکی هسته‌ای یکی از شاخه‌های مهم تصویربرداری پزشکی است که با استفاده از رادیوداروها، اطلاعاتی درباره عملکرد و فعالیت زیستی اندام‌ها ارائه می‌دهد؛ یعنی برخلاف CT و MRI که بیشتر ساختار و آناتومی را نشان می‌دهند، پزشکی هسته‌ای می‌تواند تغییرات زیستی، متابولیک و عملکردی را آشکار کند. به همین دلیل، این روش در بررسی بسیاری از بیماری‌ها از جمله بیماری‌های قلبی، استخوانی، تیروئیدی، کلیوی، ریوی، گوارشی و تومورهای نورواندوکرین کاربرد دارد.

در عمل، «اسکن» در پزشکی هسته‌ای یک اصطلاح کلی است و بسته به عضو هدف، نوع رادیودارو و سؤال بالینی، شکل متفاوتی دارد. به همین علت، وقتی از اسکن قلب، استخوان یا تیروئید صحبت می‌کنیم، منظور یک روش واحد نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از بررسی‌های تخصصی است که هرکدام برای هدف خاصی طراحی شده‌اند.

در ادامه، مهم‌ترین و شایع‌ترین اسکن‌های پزشکی هسته‌ای را به‌صورت کاربردی و قابل‌فهم مرور می‌کنیم.

1) اسکن قلب

اسکن قلب در پزشکی هسته‌ای معمولاً به اسکن پرفیوژن میوکارد یا Myocardial Perfusion Imaging (MPI) اشاره دارد. این بررسی با استفاده از رادیوتریسر، جریان خون عضله قلب را در حالت استراحت و استرس ارزیابی می‌کند و یکی از رایج‌ترین روش‌های هسته‌ای برای بررسی بیماری عروق کرونر است. SNMMI این روش را ابزار مهمی برای تشخیص و ارزیابی پیش‌آگهی بیماری کرونر می‌داند.

کاربردهای اصلی اسکن قلب شامل بررسی تنگی عروق کرونر، ارزیابی خون‌رسانی قلب، تشخیص ایسکمی، بررسی اسکار یا آسیب قبلی عضله قلب و کمک به تصمیم‌گیری درمانی است. در برخی بیماران، نتیجه این اسکن می‌تواند مشخص کند که آیا بیمار از درمان دارویی کافی سود می‌برد یا نیاز به بررسی‌های تکمیلی و اقدامات تهاجمی‌تر دارد.

از نظر بالینی، اهمیت این اسکن در این است که می‌تواند فقط «وجود یا نبود» بیماری را نشان ندهد، بلکه شدت و گستره اختلال خون‌رسانی را هم مشخص کند. به همین دلیل، در بسیاری از بیماران قلبی، اطلاعات این روش مستقیماً روی انتخاب درمان اثر می‌گذارد.

2) اسکن استخوان

اسکن استخوان یکی از شناخته‌شده‌ترین بررسی‌های پزشکی هسته‌ای است. در این روش، رادیودارو به‌گونه‌ای انتخاب می‌شود که در نواحی با فعالیت استخوانی بیشتر تجمع پیدا کند و به این ترتیب، نقاط غیرطبیعی در استخوان‌ها قابل شناسایی شوند. SNMMI این روش را برای بررسی انتشار سرطان به استخوان، شکستگی‌ها، التهاب یا عفونت استخوان و برخی دیگر از اختلالات اسکلتی معرفی می‌کند.

کاربردهای مهم اسکن استخوان عبارت‌اند از: بررسی متاستاز استخوانی، یافتن علت درد استخوانی، بررسی شکستگی‌های پنهان یا استرسی، شناسایی عفونت‌های استخوانی و کمک به ارزیابی برخی بیماری‌های متابولیک استخوان. در بیماران سرطانی، این اسکن برای بررسی گسترش بیماری به استخوان نقش مهمی دارد.

مزیت این روش آن است که در برخی موارد، تغییرات عملکردی استخوان را زودتر از تغییرات واضح ساختمانی نشان می‌دهد. البته تفسیر آن باید با شرح حال بیمار، آزمایش‌ها و سایر تصویربرداری‌ها همراه باشد، چون افزایش جذب در استخوان همیشه به معنای سرطان نیست و می‌تواند در التهاب، ترمیم شکستگی یا برخی بیماری‌های خوش‌خیم هم دیده شود.

3) اسکن کلیه

اسکن کلیه یا renal scintigraphy برای ارزیابی عملکرد و دفع کلیه‌ها استفاده می‌شود. SNMMI/EANM این روش را برای بررسی عملکرد کلیه، تخلیه ادرار، و در مواردی مانند انسداد مسیر ادراری یا ارزیابی بعضی مشکلات کلیوی توصیه می‌کند.

از کاربردهای شایع اسکن کلیه می‌توان به ارزیابی عملکرد نسبی هر کلیه، بررسی انسداد یا تنگی مسیر ادراری، پیگیری برخی ناهنجاری‌های مادرزادی، و بررسی شرایطی که در آن پزشک می‌خواهد بداند کلیه‌ها چگونه کار می‌کنند اشاره کرد. در برخی پروتکل‌ها، از دیورتیک رنال اسکن برای کمک به ارزیابی انسداد فوقانی دستگاه ادراری استفاده می‌شود.

نکته مهم این است که اسکن کلیه فقط برای «دیدن شکل کلیه» نیست، بلکه به پزشک نشان می‌دهد هر کلیه چه سهمی در عملکرد کلی دارد و آیا تخلیه ادرار به‌درستی انجام می‌شود یا نه. همین موضوع باعث می‌شود این اسکن در تصمیم‌گیری درمانی، به‌خصوص در موارد انسداد یا افت عملکرد کلیه، بسیار ارزشمند باشد.

4) اسکن تیروئید

اسکن تیروئید با رادیوداروهای مبتنی بر ید یا مواد مشابه انجام می‌شود و برای ارزیابی عملکرد غده تیروئید به‌کار می‌رود. SNMMI توضیح می‌دهد که اسکن رادیوید، با استفاده از مقدار کمی ید رادیواکتیو و دوربین گاما، به بررسی سلول‌های تیروئید کمک می‌کند.

کاربردهای اسکن تیروئید شامل ارزیابی ندول‌ها، بررسی پرکاری تیروئید، بررسی بافت تیروئید در برخی بیماران و در موارد خاص، کمک به ارزیابی و پیگیری سرطان تیروئید است. در برخی شرایط، اسکن کل بدن با ید رادیواکتیو نیز برای دنبال کردن بافت تیروئیدی یا سلول‌های باقی‌مانده/گسترش‌یافته استفاده می‌شود.

در حوزه درمان هم تیروئید جایگاه مهمی در پزشکی هسته‌ای دارد. رادیوید I-131 سال‌هاست برای درمان برخی بیماری‌های تیروئید، از جمله پرکاری تیروئید و برخی سرطان‌های تیروئید، مورد استفاده قرار می‌گیرد.

5) اسکن گوارش

«اسکن گوارش» عنوانی کلی است و بسته به شکایت بیمار می‌تواند به بررسی‌های مختلفی اشاره کند؛ از جمله تصویربرداری برای بیماری‌های گوارشی، تومورهای دستگاه گوارش، خونریزی گوارشی یا برخی ارزیابی‌های عملکردی. SNMMI تأکید می‌کند که تصویربرداری مولکولی در بیماری‌های گوارشی نقش مهمی در تشخیص، ارزیابی و درمان دارد.

در منابع رسمی، PET و PET/CT از ابزارهای مهم در برخی سرطان‌های دستگاه گوارش مانند مری، معده، روده باریک، پانکراس و کولورکتال معرفی شده‌اند. این روش‌ها می‌توانند به یافتن محل بیماری، بررسی گسترش آن و کمک به برنامه‌ریزی درمان کمک کنند.

در برخی مراکز، اصطلاح «اسکن گوارش» ممکن است به بررسی‌های اختصاصی‌تری هم اشاره کند، اما پیام اصلی این است که پزشکی هسته‌ای در بیماری‌های گوارشی فقط برای یک بیماری واحد نیست، بلکه در ارزیابی مرحله بیماری، پاسخ به درمان و گاهی تعیین محل درگیری نقش دارد.

6) اسکن اکتریوتاید

اسکن اکتریوتاید که با نام‌های Octreotide scan یا Somatostatin receptor scintigraphy هم شناخته می‌شود، برای بررسی تومورهای نورواندوکرین کاربرد دارد. در این روش، اکتریوتایدِ نشاندار به گیرنده‌های سوماتواستاتین روی سلول‌های توموری متصل می‌شود و با دوربین مناسب قابل تصویربرداری است. SNMMI این اسکن را برای تشخیص و مرحله‌بندی NETها معرفی می‌کند.

کاربرد اصلی این بررسی، یافتن تومورهای نورواندوکرین، تعیین گستردگی بیماری، و در برخی بیماران کمک به انتخاب درمان هدفمند است. این گروه از تومورها می‌توانند در اندام‌هایی مثل روده، پانکراس، ریه و سایر نقاط بدن دیده شوند.

نکته مهم این است که در سال‌های جدید، تصویربرداری‌های جدیدتر مبتنی بر گیرنده سوماتواستاتین نیز توسعه پیدا کرده‌اند، از جمله PET با نشانگرهای Ga-68. با این حال، در بسیاری از مراکز و در زبان رایج، هنوز اصطلاح «اسکن اکتریوتاید» برای این دسته از بررسی‌ها استفاده می‌شود.

7) اسکن ریه

اسکن ریه در پزشکی هسته‌ای معمولاً به V/Q scan یا اسکن تهویه/پرفیوژن اشاره دارد. SNMMI توضیح می‌دهد که این بررسی هم جریان خون ریه و هم تهویه را ارزیابی می‌کند و یکی از ابزارهای مهم در تشخیص آمبولی ریه است.

در این روش، پزشک می‌تواند ببیند که کدام بخش‌های ریه خون‌رسانی مناسب دارند و کدام قسمت‌ها تهویه دارند یا ندارند. این اطلاعات برای بررسی آمبولی ریه بسیار مهم است و در برخی بیماران می‌تواند حتی با تابش کمتر از CT آنژیوگرافی ریه همراه باشد و از ریسک ماده حاجب یددار هم اجتناب کند.

به‌طور کلی، V/Q scan در بیمارانی مطرح می‌شود که علائم یا شک بالینی به آمبولی ریه دارند و پزشک بخواهد با یک روش عملکردی، وضعیت تهویه و پرفیوژن ریه را بررسی کند.

چرا این اسکن‌ها مهم‌اند؟

مهم‌ترین ارزش پزشکی هسته‌ای این است که فقط «تصویر» تولید نمی‌کند، بلکه رفتار زیستی بدن را نشان می‌دهد. به همین دلیل، در بسیاری از بیماری‌ها می‌تواند زودتر یا دقیق‌تر از روش‌های صرفاً آناتومیک، اطلاعاتی به پزشک بدهد که مستقیماً در تشخیص، مرحله‌بندی، درمان یا پیگیری بیمار مؤثر است.

در کلینیک‌های مجهز، این اسکن‌ها می‌توانند به‌صورت هدفمند و بر اساس نیاز هر بیمار انتخاب شوند. یعنی پزشک بر اساس علائم، آزمایش‌ها و شرح حال، بهترین بررسی را پیشنهاد می‌کند و همه بیماران به همه اسکن‌ها نیاز ندارند.

آیا این اسکن‌ها خطرناک‌اند؟

پزشکی هسته‌ای با مواد رادیواکتیو کار می‌کند، اما این به‌معنای خطرناک بودن ذاتی آن نیست. SNMMI تأکید می‌کند که رادیوداروها در چارچوب‌های پزشکی استاندارد و برای رسیدن به اطلاعاتی استفاده می‌شوند که در بسیاری از مواقع با روش‌های دیگر به‌دست نمی‌آیند. میزان تابش، نوع ماده، هدف بررسی و شرایط بیمار در تعیین ایمنی نقش دارند. در بسیاری از اسکن‌های تشخیصی، مقدار رادیودارو اندک و کنترل‌شده است؛ اما در درمان‌های هسته‌ای یا برخی بررسی‌های خاص، رعایت دستورالعمل‌های اختصاصی مرکز پزشکی هسته‌ای ضروری است. بنابراین، بیمار باید دقیقاً طبق آموزش تیم درمانی عمل کند.

جمع‌بندی

اسکن‌های شایع در پزشکی هسته‌ای، از جمله اسکن قلب، استخوان، کلیه، تیروئید، گوارش، اکتریوتاید و ریه، هرکدام برای پاسخ به یک سؤال بالینی مشخص طراحی شده‌اند. مزیت اصلی این روش‌ها این است که به‌جای تمرکز صرف بر شکل اندام‌ها، عملکرد و فعالیت زیستی را هم نشان می‌دهند. همین ویژگی، پزشکی هسته‌ای را به یکی از ابزارهای مهم تشخیص و درمان دقیق در پزشکی مدرن تبدیل کرده است.

اگر بخواهیم خیلی خلاصه بگوییم:
اسکن قلب برای خون‌رسانی و بیماری کرونر،
اسکن استخوان برای درگیری‌های استخوانی و متاستاز،
اسکن کلیه برای عملکرد و تخلیه ادرار،
اسکن تیروئید برای ارزیابی عملکرد و گاهی سرطان تیروئید،
اسکن گوارش برای برخی بیماری‌ها و تومورهای دستگاه گوارش،
اسکن اکتریوتاید برای تومورهای نورواندوکرین،
و اسکن ریه برای بررسی تهویه و پرفیوژن، به‌ویژه در آمبولی ریه به‌کار می‌روند.

منابع

• Society of Nuclear Medicine and Molecular Imaging (SNMMI) — About Nuclear Medicine & Molecular Imaging.
• SNMMI — Fact Sheet: Nuclear Medicine and Radiation Safety.
• SNMMI — Stress Tests (MPI, ECG, and Echo).
• SNMMI — Radionuclide Perfusion Imaging of the Heart.
• SNMMI — Bone scan information in prostate cancer and molecular imaging pages.
• SNMMI/EANM — Renal scintigraphy in adults.
• SNMMI — Molecular Imaging and Thyroid Cancer / Thyroid Cancer pages.
• SNMMI — Molecular Imaging and Gastrointestinal Cancers.
• SNMMI — Neuroendocrine Tumors / Somatostatin receptor imaging.
• SNMMI — Ventilation-Perfusion (V/Q) imaging in pulmonary embolism.